Ontstaansgeschiedenis Oudebildtzijl


Ontstaansgeschiedenis Ouwe-Syl


DKOuwe-Syl_15831936005824112.jpg

Hiermee wordt het dorp Oudebildtzijl bedoeld, genoemd naar de Syl, de sluis van het dorp. Het eerste deel zal het ontstaan van dit prachtige dorp meer in detail en ook de activiteiten van de Norbertijnse monniken van Mariëngaarde (bij Hallum, vanaf de tweede helft 13e eeuw) in het dorp beschrijven.
Het was al gauw een belangrijke nederzetting met o.a. een haven en uithof als een soort voorpost voor de geestelijken van de abdij Mariëngaarde.
Ouwe-Syl heeft zijn uiteindelijke vorm gekregen door overstromingsrampen, die grote en diepe wielen (gaten, waar het water achterbleef in en achter de zomerdijk) veroorzaakten. Er hebben verscheidene van dergelijke natuurverschijnsels plaatsgevonden rondom 1200, de bekendste zijn: de St.- Marcellisvloed,1219 en de St.- Luciusvloed van 1287, later heeft in 1421 ook de St.- Elisabethvloed huisgehouden. Door de eeuwen heen was Ouwe-Syl lang een belangrijk havendorp met veel bedrijvigheid. De ontstaansgeschiedenis van Ouwe-Syl wordt in 4 fasen verteld:


Fase 1 , 1287 na Chr. (afb. 1.)


Eerst de boeren en later ook de monniken hadden hier in de regio ‘t Bildt al 3 zomerdijken tm. 1287 aangelegd om en door het dorp, (gedeeltelijk) weggevaagd door natuurgeweld. Eén van de grotere aanvallen vanuit zee op Ouwe-Syl moet zijn geweest door de st.-Luciusvloed van 1287.
In afb. 1 zien we de wiel dat achterbleef , geprojecteerd op de situatie van nu anno 2019.
Het is zeer aannemelijk, dat deze inbreuk door de st.-Luciusvloed van 1287 is veroorzaakt. Dit wordt nog logischer door de uitvinding en toepassing van de schutsluis met een dubbel stel zeewaarts gerichte puntdeuren (1373 na Chr.)
De Kolk (haven), die gemaakt is van de wiel heeft in de periode 1287-ca 1380 ook als schutkolk gefungeerd, vanaf 1380 kan deze functie door de meer moderne schutsluis zijn vervangen.
De monniken hebben direct na die ramp van 1287 dus van een nood een deugd gemaakt:






Fase 2 1287- ca 1380 na Chr. (afb. 2.)






DKOuwe-Syl_15831936001333276.jpg

De nieuwe zomerdijk werd om de wiel gelegd en dit gat werd de bouwput voor een nieuwe haven/sluis, “de Kolk” en de Oude-Rijd werd aan de Noord- en Zuidkant aangesloten en voorzien daar van een schutdeur (“zoutloos doorvaren op gelijk waterniveau”). Maar er wordt nog een derde deur geplaatst aan de westzijde van de kolk en verbonden als een soort bypass aan de vaart ten noorden van de Ouwe-Dyk. Dit verbindingskanaal is nog zichtbaar op de bekende kaart van Jan Jansz Coster van 1570. (afb. 3.- rechtsboven)


Zo werd ook het varen aan de westzijde door/via genoemde vaart mogelijk gemaakt.
Het waterverkeer richting westen en ook het noorden naar het Wad is later gestopt na het afsluiten van de 7 uitgangen daar door het verhogen en afsluiten door de Nije-Dyk en het graven/verbreden van de Nije-Dyksterfaart daar. (1600 na Chr.)
Toen werd de zout/zoetwatergrens en daarmee de schutsluis naar Nije-Syl verplaatst en de 53 kavels op ‘t Nij-Bildt konden na het stadium van landaanwinning, met zomerdijken langs de noordrand steeds meer als optimale agrarische grond worden ingezet voor meerdere gewassen.
De kolk was dus toen niet alleen een haven maar tevens schutsluis, volgens de betekenis van kolk Deze kolk was natuurlijk een prachtvondst, die als een driewegsluis functioneerde met nog een derde functie: spuikom. Want de kolk liet men tijdens vloed vollopen en bij eb werd de grote hoeveelheid water door de Kaaifaart gejaagd om daar de vaarroute op diepte te houden richting nu Nije-Syl./'t Wad.






Fase 3 Ca. 1380-1505 na Chr. (afb. 4)




DKOuwe-Syl_15831936007186019.jpg


In de annalen van 1505 is er geen sprake van werkzaamheden aan een kanaal door Ouwe-Syl, de meander in de Ouwe Rijdt moet al eerder zijn gekanaliseerd door de Kaaifaart dwars door het dorp. De oude naam van Ouwe-Syl, “de Leije” doet hieraan herinneren, dit betekent namelijk “de verlegging”. Het schutten werd verplaatst ca 1380 naar de sluis op de kruising van de Ouwe-Dyk en het kanaal. Dit als een schutsluis, een kolk met 2 stel puntdeuren. Deze meer moderne schutsluis was in 1373 na Chr. voor het eerst in gebruik in Nederland (Vreeswijk). Ook was daar een brug nodig naast de schutsluis.
De bebouwing op de Keuningsstreek is uitgebreid in zuidelijke richting vanaf het verbindingskanaal daar. Mogelijk is de boerderij (nu nr. 20) daaronder gesticht in deze fase.

Pas in 1655 was de Kaaifaart zover dichtgeslibd, dat de sluis op ‘e Syl haar schip schuttende functie verloor. Daarna werden de deuren alleen nog bij hoogwater gesloten. In de jaren vijftig van de vorige eeuw werden ze verwijderd, schotbalken moesten nog bij extreme weersomstandigheden redding bieden. In 2006 zijn deze toch vervangen door een nieuw stel puntdeuren




Fase 4 1505-1580 na Chr. (afb. 5)






DKOuwe-Syl_1583193600119753.jpg
In 1505 kwam er een nieuwe sluis op dezelfde plek en de Ouwe-Dyksterfaart-zuid werd direct daarna vóór 1509 veel breder (van 3 naar ca 11/12 m-waterlijn) ) uitgegraven. (publicatie “Al voor 1505 boerderijen op ’t Bildt”, mei 2019) Dit was geen sinecure, want inmiddels waren er huizen neergezet: De eerste bewoners van ‘e Syl hadden zich al genesteld aan de Skitelbuurt en Keuningsstreek achter de zomerdijk en de hogere en brede Aerden Plaats Dit wordt verklaard door de aanwezigheid van het zeer steile gedeelte (40-50 graden) aan het (oost-) eind van de vaart en de vreemde kronkel daar achter de Keuningsstreek langs. De zomerdijk beschermde de bebouwing erachter. De kleigrond waar hij van gemaakt was, was allang vanaf 1287 stevig ingeklonken, anders is zo’n steile helling voor klei niet mogelijk. De hoek van inwendige wrijving (als je de grond vrij uitstort) voor de vette/zanderige klei is 16,5-22 graden. Men moest daar ruimte voor de bredere vaart aan de overkant van de Skitelbuurt maken. De vaart werd daar wel 11,5 m. smaller (op de waterlijn) , en sneed daar toch ook nog 4m. diep in de oude zomerdijk














Tekst: Sytse Keizer, regiohistorikus 't Bildt


Gebruikte bronnen:




https://www.academia.edu/12163620/Ontstaan_Form_Ouwe-Syl_18-11-2019
https://www.academia.edu/37320070/Ouwe_dyk_wat_bist_feranderd_1_FC_A3_NL
https://www.academia.edu/38990395/Al_v%C3%B3%C3%B3r_1505_boerderijen_op_t_Bildt_1_lang_FCA3NL_v._22052019
https://www.academia.edu/39219540/Oudebildtzijl_t_Bildt_al_ca._1300_na_Chr._bewoond_FC_Bedrijvigheid_op_e_Syl._
https://www.academia.edu/39527606/Oudebildtzijl_t_Bildt_al_ca._1300_na_Chr._bewoond-2_FC_Bedrijvigheid_op_e_Syl_vanaf_eind_14de_eeuw_




Bij evt gebruik van deze tekst, bron vermelden.

©
Tekst:
Foto voorblad: Afb. 3 Verbindingskanaal NW kaart Jan Jansz Coster 1570 nationaal archief

Opmerkingenvenster

Ontstaansgeschiedenis Oudebildtzijl